Πώς μαθαίνει ελληνικά ένα δίγλωσσο παιδί;

«Μα καταλαβαίνει τα πάντα. Γιατί δεν μου απαντάει στα ελληνικά;»

Αυτή είναι μια πολύ συχνή απορία γονέων που μεγαλώνουν τα παιδιά τους στο εξωτερικό. Ένα παιδί μπορεί να ακούει ελληνικά καθημερινά, να μιλάει με τους παππούδες, να περνάει τα καλοκαίρια του στην Ελλάδα και να καταλαβαίνει σχεδόν τα πάντα, αλλά όταν έρχεται η στιγμή να απαντήσει να προτιμά τα γερμανικά, τα αγγλικά ή τη γλώσσα της χώρας όπου ζει. Αυτό συχνά κάνει τους γονείς να αναρωτιούνται αν έπρεπε να μιλούν περισσότερο ελληνικά, να επιμένουν περισσότερο ή να είχαν ξεκινήσει νωρίτερα πιο οργανωμένα μαθήματα. Στην πραγματικότητα, η γλωσσική ανάπτυξη ενός δίγλωσσου παιδιού σπάνια είναι τόσο απλή. Οι δύο γλώσσες δεν εξελίσσονται απαραίτητα με τον ίδιο ρυθμό ούτε χρησιμοποιούνται στις ίδιες περιστάσεις.

Δύο γλώσσες, δύο διαφορετικές εμπειρίες

Η γλώσσα που χρησιμοποιεί ένα παιδί στο σχολείο, με τους φίλους του και γενικά στην καθημερινότητά του έξω από το σπίτι αναπτύσσεται φυσικά περισσότερο σε ορισμένους τομείς. Σε αυτή τη γλώσσα μαθαίνει μαθηματικά, περιγράφει όσα έγιναν μέσα στη μέρα, διαβάζει βιβλία και επικοινωνεί κοινωνικά. Τα ελληνικά, αντίθετα, μπορεί να συνδέονται κυρίως με την οικογένεια. Έτσι, ένα παιδί μπορεί να μιλάει άνετα στα ελληνικά για το φαγητό, τις διακοπές ή τους συγγενείς του, αλλά να μην έχει το ίδιο λεξιλόγιο για το σχολείο, τα ενδιαφέροντά του ή πιο σύνθετα θέματα. Μπορεί επίσης να καταλαβαίνει πολύ περισσότερα απ’ όσα μπορεί να εκφράσει. Αυτό δεν σημαίνει ότι «δεν ξέρει ελληνικά», αλλά ότι η γλώσσα του έχει αναπτυχθεί ανάλογα με τις εμπειρίες που έχει μέχρι τώρα.

Αρκεί να μιλάμε ελληνικά στο σπίτι;

Η καθημερινή χρήση των ελληνικών στο σπίτι είναι από τα σημαντικότερα πράγματα που μπορούν να κάνουν οι γονείς, αλλά η οικογενειακή επικοινωνία από μόνη της δεν αναπτύσσει πάντα όλες τις γλωσσικές δεξιότητες. Είναι διαφορετικό να καταλαβαίνει ένα παιδί το «βάλε τα παπούτσια σου» και διαφορετικό να εξηγεί γιατί συνέβη κάτι, να αφηγείται μια ιστορία με λεπτομέρειες, να διαβάζει μόνο του ή να γράφει τις σκέψεις του. Καθώς το παιδί μεγαλώνει, μεγαλώνουν και οι γλωσσικές του ανάγκες. Αν τα ελληνικά παραμένουν περιορισμένα στις ίδιες καθημερινές καταστάσεις, μπορεί να μην εξελίσσονται με τον ίδιο ρυθμό όπως η άλλη του γλώσσα.

Αυτό εξηγεί και γιατί πολλά παιδιά καταλαβαίνουν ελληνικά αλλά απαντούν σε άλλη γλώσσα. Αν γνωρίζουν ότι οι γονείς τους καταλαβαίνουν γερμανικά ή αγγλικά, είναι φυσικό να επιλέγουν τη γλώσσα που τους έρχεται πιο εύκολα. Η συνεχής απαίτηση «πες το στα ελληνικά» δεν βοηθά πάντα. Συχνά έχει μεγαλύτερη αξία να δημιουργούμε πραγματικές αφορμές για να χρησιμοποιήσει το παιδί τη γλώσσα: να μιλήσει με συγγενείς, να παίξει με άλλα ελληνόφωνα παιδιά, να διαβάσει ιστορίες ή να περάσει χρόνο στην Ελλάδα.

Πότε είναι χρήσιμα τα μαθήματα ελληνικών;

Το αν ένα παιδί χρειάζεται μαθήματα εξαρτάται κυρίως από τον στόχο της οικογένειας. Αν ο βασικός στόχος είναι η καθημερινή επικοινωνία με συγγενείς, η συχνή επαφή με τα ελληνικά στο σπίτι μπορεί να προσφέρει ήδη πολλά. Αν όμως θέλουμε το παιδί να μάθει να διαβάζει και να γράφει, να αναπτύξει πλουσιότερο λεξιλόγιο, να εκφράζεται με μεγαλύτερη ακρίβεια ή να προχωρήσει σταδιακά σε συγκεκριμένα γλωσσικά επίπεδα, τότε η πιο οργανωμένη μάθηση μπορεί να γίνει ιδιαίτερα χρήσιμη.

Παράλληλα, τα δίγλωσσα παιδιά δεν ξεκινούν όλα από το ίδιο σημείο. Ένα παιδί μπορεί να μιλάει με άνεση αλλά να δυσκολεύεται στην ορθογραφία, ένα άλλο να διαβάζει καλά αλλά να έχει περιορισμένο λεξιλόγιο, ενώ κάποιο άλλο μπορεί να καταλαβαίνει σχεδόν τα πάντα και να μιλάει ελάχιστα. Γι’ αυτό δεν έχει πάντα νόημα να ακολουθείται ακριβώς το ίδιο πρόγραμμα με ένα παιδί που μεγαλώνει στην Ελλάδα. Η πορεία μάθησης χρειάζεται να προσαρμόζεται στο πραγματικό γλωσσικό προφίλ του παιδιού.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;

Το σπίτι δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε τάξη. Η κοινή ανάγνωση βιβλίων, οι συζητήσεις για θέματα που ενδιαφέρουν πραγματικά το παιδί, η ελληνική μουσική και οι ιστορίες, τα παιχνίδια, η επαφή με συγγενείς και οι ευκαιρίες να γνωρίσει άλλα παιδιά που μιλούν ελληνικά μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά. Χρήσιμο είναι επίσης να αποφεύγεται η συνεχής διόρθωση. Το παιδί χρειάζεται να νιώθει ότι τα ελληνικά είναι μια γλώσσα με την οποία μπορεί να επικοινωνήσει και όχι μόνο μια γλώσσα στην οποία κάποιος περιμένει να διορθώσει κάθε λάθος.

Δεν υπάρχει επίσης μία συγκεκριμένη «σωστή ηλικία» μέχρι την οποία ένα παιδί πρέπει να μιλάει με άνεση ελληνικά. Η πρώιμη επαφή βοηθά πολύ, αλλά σημαντική πρόοδος μπορεί να γίνει και αργότερα. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η σταθερή επαφή με τη γλώσσα, οι ρεαλιστικές προσδοκίες και ένας τρόπος μάθησης που ταιριάζει στην ηλικία και στο επίπεδο του παιδιού.

Κάθε δίγλωσσο παιδί ξεκινά από διαφορετικό σημείο

Δεν είναι ιδιαίτερα χρήσιμο να συγκρίνουμε ένα παιδί που μεγαλώνει στο Μόναχο, στο Λονδίνο ή στο Τορόντο με ένα παιδί της ίδιας ηλικίας που μεγαλώνει στην Ελλάδα. Ακόμη και δύο αδέλφια μπορεί να έχουν πολύ διαφορετική σχέση με τα ελληνικά. Η πιο χρήσιμη ερώτηση δεν είναι απλώς αν ένα παιδί «ξέρει ελληνικά», αλλά τι μπορεί ήδη να κάνει με τη γλώσσα και ποιο θα ήταν το επόμενο βήμα. Για ένα παιδί αυτό μπορεί να είναι περισσότερη προφορική επικοινωνία, για ένα άλλο η ανάγνωση, η γραφή ή η ανάπτυξη του λεξιλογίου. Η γλωσσική ανάπτυξη ενός δίγλωσσου παιδιού είναι σταδιακή και αλλάζει μαζί με το ίδιο το παιδί.