Πώς επιλέγουμε επίπεδο ελληνικών για ένα δίγλωσσο παιδί;

«Είναι οκτώ χρονών. Σε ποιο επίπεδο πρέπει να είναι;»

Η ηλικία από μόνη της δεν μας λέει σχεδόν τίποτα. Δύο παιδιά οκτώ ετών μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική σχέση με τα ελληνικά. Το ένα μπορεί να μιλά καθημερινά στο σπίτι, να διαβάζει ήδη μικρά κείμενα και να γράφει προτάσεις, ενώ το άλλο μπορεί να καταλαβαίνει αρκετά αλλά να απαντά κυρίως στη γλώσσα της χώρας όπου μεγαλώνει.

Και τα δύο είναι δίγλωσσα παιδιά. Δεν χρειάζονται όμως απαραίτητα το ίδιο μάθημα.

Δεν υπάρχει ένα μόνο «επίπεδο»

Όταν μιλάμε για επίπεδο γλώσσας, συνήθως σκεφτόμαστε Α1, Α2, Β1 και ούτω καθεξής. Στην πράξη όμως ένας δίγλωσσος μαθητής μπορεί να βρίσκεται σε διαφορετικό σημείο σε κάθε δεξιότητα.

Για παράδειγμα, μπορεί να καταλαβαίνει μια συζήτηση περίπου σε επίπεδο Α2, να μιλά πιο κοντά στο Α1, να διαβάζει πολύ καλά, να δυσκολεύεται αρκετά στη γραφή ή να έχει πλούσιο καθημερινό λεξιλόγιο αλλά πιο περιορισμένο σχολικό λεξιλόγιο. Αυτό είναι ιδιαίτερα συχνό στα παιδιά που μεγαλώνουν εκτός Ελλάδας.

Δεν αναπτύσσονται όλες οι πλευρές της γλώσσας με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο χρόνο.

Γιατί ένα απλό τεστ δεν είναι πάντα αρκετό;

Ένα τεστ μπορεί να μας δώσει χρήσιμες πληροφορίες, αλλά δεν μας δείχνει απαραίτητα όλη την εικόνα. Ένα παιδί μπορεί να δυσκολευτεί σε μια γραπτή άσκηση επειδή δεν έχει κατακτήσει ακόμη καλά το ελληνικό αλφάβητο, ενώ προφορικά επικοινωνεί με μεγάλη άνεση. Ένα άλλο μπορεί να λύνει σωστά ασκήσεις γραμματικής, αλλά να δυσκολεύεται πολύ όταν χρειάζεται να μιλήσει αυθόρμητα.

Αν κοιτάξουμε μόνο το αποτέλεσμα του τεστ, υπάρχει κίνδυνος να τοποθετήσουμε τον μαθητή σε επίπεδο που δεν ανταποκρίνεται πραγματικά στις ανάγκες του. Γι’ αυτό χρειάζεται να δούμε και πώς χρησιμοποιεί τη γλώσσα στην πράξη.

Τι αξιολογούμε στην πράξη;

Συνήθως θέλουμε να αποκτήσουμε μια καθαρή εικόνα σε τέσσερις βασικούς τομείς.

Κατανόηση

Μπορεί το παιδί να ακολουθήσει μια συζήτηση στα ελληνικά; Καταλαβαίνει απλές οδηγίες χωρίς μετάφραση; Μπορεί να παρακολουθήσει μια μικρή ιστορία; Καταλαβαίνει μόνο καθημερινό λεξιλόγιο ή και πιο σύνθετες έννοιες;

Προφορικός λόγος

Απαντά με μία λέξη ή μπορεί να σχηματίσει ολοκληρωμένες προτάσεις; Μπορεί να περιγράψει μια εικόνα, να διηγηθεί τι έκανε το Σαββατοκύριακο ή να εξηγήσει γιατί έχει μια συγκεκριμένη άποψη;

Μας ενδιαφέρει επίσης πόσο συχνά χρειάζεται να αλλάξει γλώσσα για να ολοκληρώσει αυτό που θέλει να πει.

Ανάγνωση

Αναγνωρίζει τα ελληνικά γράμματα; Μπορεί να διαβάσει λέξεις, προτάσεις ή μικρά κείμενα; Και κυρίως, καταλαβαίνει αυτά που διαβάζει ή χρησιμοποιεί ακόμη το μεγαλύτερο μέρος της προσπάθειάς του στην αποκωδικοποίηση των λέξεων;

Γραπτός λόγος

Μπορεί να γράψει μόνο του λέξεις ή απλές προτάσεις; Πώς χρησιμοποιεί τη γραμματική και την ορθογραφία; Μπορεί να οργανώσει ένα μικρό κείμενο;

Δεν περιμένουμε φυσικά το ίδιο πράγμα από ένα παιδί έξι ετών και από έναν έφηβο.

Τι ρόλο παίζει η γλώσσα του σπιτιού;

Πολύ μεγάλο. Ένα παιδί που ακούει ελληνικά από τη γέννησή του μπορεί να έχει γνώσεις που δεν φαίνονται εύκολα σε ένα κλασικό βιβλίο αρχαρίων. Μπορεί να χρησιμοποιεί εκφράσεις, χρόνους ρημάτων και σύνθετες δομές χωρίς ποτέ να έχει μάθει τους αντίστοιχους γραμματικούς όρους.

Αν ξεκινήσουμε λοιπόν από την αρχή με φράσεις όπως «Με λένε Μαρία», «Είμαι οκτώ χρονών» και «Έχω έναν αδερφό», υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να βαρεθεί πολύ γρήγορα.

Από την άλλη, το ότι μιλά άνετα με τη γιαγιά του στα ελληνικά δεν σημαίνει αυτόματα ότι είναι έτοιμο για ένα προχωρημένο τμήμα γραμματικής και γραπτού λόγου. Χρειάζεται να εντοπίσουμε πού ακριβώς βρίσκονται τα δυνατά σημεία και τα κενά του.

Μπορούν δύο παιδιά διαφορετικού επιπέδου να είναι στην ίδια ομάδα;

Ναι, μέχρι ένα σημείο. Σε ένα μικρό τμήμα δεν χρειάζεται όλοι οι μαθητές να έχουν ακριβώς το ίδιο λεξιλόγιο ή να κάνουν τα ίδια λάθη. Μερικές φορές μάλιστα οι μικρές διαφορές μπορούν να λειτουργήσουν θετικά. Ένα παιδί μπορεί να έχει πιο ανεπτυγμένο προφορικό λόγο και ένα άλλο να διαβάζει καλύτερα.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η διαφορά γίνεται τόσο μεγάλη ώστε ο ένας μαθητής βαριέται και ο άλλος δεν μπορεί να παρακολουθήσει. Γι’ αυτό στην επιλογή μιας ομάδας δεν κοιτάμε μόνο το «Α1» ή «Α2», αλλά και:

• την ηλικία

• τη γλωσσική ωριμότητα

• τον ρυθμό μάθησης

• τον βαθμό αυτονομίας

• την προφορική επικοινωνία

• την ανάγνωση και τη γραφή

• τους στόχους του μαθητή

Η σωστή ομάδα χρειάζεται να λειτουργεί τόσο εκπαιδευτικά όσο και κοινωνικά.

Τι γίνεται όταν ο προφορικός και ο γραπτός λόγος απέχουν πολύ;

Αυτό είναι απολύτως πιθανό. Ένα παιδί μπορεί να μιλά ελληνικά από μικρό αλλά να ξεκίνησε να διαβάζει στα εννέα. Ένα άλλο μπορεί να έχει κάνει αρκετά χρόνια οργανωμένων μαθημάτων και να γράφει καλά, αλλά να χρησιμοποιεί ελάχιστα ελληνικά στην καθημερινότητά του.

Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν χρειάζεται να «ρίξουμε» συνολικά το επίπεδο του μαθητή επειδή μία δεξιότητα είναι πιο αδύναμη. Μπορούμε να δουλέψουμε διαφορετικά τις επιμέρους δεξιότητες. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να συμμετέχει σε συζητήσεις αρκετά υψηλού επιπέδου και παράλληλα να δουλεύει πιο βασικά στοιχεία ορθογραφίας.

Αυτό είναι συχνά πολύ πιο αποτελεσματικό από το να τοποθετήσουμε το παιδί σε ένα επίπεδο που είναι συνολικά πολύ εύκολο μόνο και μόνο επειδή υπάρχει ένα συγκεκριμένο κενό.

Πότε χρειάζεται αλλαγή επιπέδου;

Το επίπεδο δεν είναι μόνιμη ταμπέλα. Καθώς ένα παιδί χρησιμοποιεί περισσότερο τη γλώσσα, μπορεί να εξελιχθεί πολύ γρήγορα σε έναν συγκεκριμένο τομέα.

Αν βλέπουμε ότι οι δραστηριότητες είναι σταθερά πολύ εύκολες, το παιδί ολοκληρώνει το υλικό χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια, μπορεί να εκφράσει πολύ περισσότερα από όσα απαιτεί το επίπεδο ή χρειάζεται μεγαλύτερη πρόκληση, τότε μπορεί να είναι ώρα για μετάβαση.

Το ίδιο ισχύει και προς την άλλη κατεύθυνση. Αν ένα παιδί προσπαθεί συνεχώς να προλάβει την ομάδα και δεν έχει χρόνο να εδραιώσει βασικές γνώσεις, ίσως χρειάζεται διαφορετικό ρυθμό ή περισσότερη υποστήριξη.

Τι μας ενδιαφέρει τελικά;

Όχι τόσο να βρούμε την τέλεια ετικέτα. Μας ενδιαφέρει να βρούμε ένα σημείο εκκίνησης στο οποίο το παιδί καταλαβαίνει αρκετά ώστε να συμμετέχει, μαθαίνει αρκετά ώστε να προχωρά και δυσκολεύεται αρκετά ώστε να υπάρχει πρόκληση, αλλά όχι τόσο ώστε να αισθάνεται συνεχώς ότι μένει πίσω.

Αυτό είναι το επίπεδο που έχει νόημα για τον συγκεκριμένο μαθητή.

Γι’ αυτό η αξιολόγηση ενός δίγλωσσου παιδιού δεν είναι απλώς μια ερώτηση του τύπου «πόσο χρονών είναι;» ή «ποιο βιβλίο έχει τελειώσει;». Χρειάζεται να δούμε τη γλώσσα που ήδη έχει και να αποφασίσουμε ποιο είναι το επόμενο βήμα που πραγματικά είναι έτοιμο να κάνει.